Strofen uit de bekende koralen bleken een uitstekend middel om de gebeurtenissen uit het lijdensverhaal van Jezus te verduidelijken of erop te reflecteren. De afwisseling tussen Bijbelteksten, aria’s en de koraalstrofen vormen de basis van zowel de Matthäus- als de Johannes-Passion.
Opvallend is dat, met name in de Matthäus-Passion, veel koraalstrofen van Paul Gerhardt voorkomen. Terwijl er in de jaargang koraalcantates slechts één cantate is over een lied van Gerhardt: Ich hab in Gottes Herz und Sinn (BWV 92). Dat lijkt misschien vreemd, vanwege de populariteit van zijn liederen. Maar tegelijk toont het aan dat deze liederen een heel andere plek innamen dan het oude erfgoed van Luther en andere lieddichters uit de 16e en het begin van de 17e eeuw. Die oudere liederen — die in de jaargang koraalcantates centraal staan — hadden vooral meer uitleg nodig, vanwege het soms cryptische taalgebruik, vooral wanneer het vertalingen waren van Latijnse hymnes. Of ze waren te moeilijk, omdat de dichters grammaticaal lastige zinnen hadden geconstrueerd vanwege de rijmdwang. En natuurlijk was er regelmatig een toelichting nodig vanwege de discussies tussen de verschillende theologische stromingen over de gepresenteerde geloofsinhoud.
Voor de liederen van Gerhardt geldt die noodzaak nauwelijks, want die waren breed geaccepteerd (zie ook het artikel Paul Gerhardt, favoriete dichter na Luther). Ondanks dat zijn liedstrofen ook compact geformuleerd zijn, is zijn dichterlijke taal zeer samenhangend en zijn de woorden goed te begrijpen. Bovendien is het mooie metrum van zichzelf al zeer melodisch. Maar het meest onderscheidende is toch wel, dat de liederen sterk gericht zijn op individuele vroomheid. Zulke intieme teksten leenden zich veel minder voor barokke composities met imposante tekstuitbeelding in de muziek.
De ongewijzigde coupletten uit Gerhardts liederen kon Bach juist weer wel heel goed gebruiken als tussengevoegde koralen in zijn passies en oratoria. Daarin helpen ze de gelovige juist, om na elke gebeurtenis uit het verhaal, de betekenis daarvan te betrekken op het persoonlijk geloofsleven.
Een voorbeeld uit de Mattheus Passion. In het gesprek op de Olijfberg, waarin Jezus voorspelt aan Petrus, dat hij hem drie keer zal verloochenen voordat de haan heeft gekraaid, wordt dit door Petrus en de andere leerlingen krachtig ontkend. Direct daarna klinkt de koraalstrofe Ich will hier bei dir stehen uit Gerhardts lied. (Bekijk deze twee delen in de video hiernaast).
Johannes-Passion, versie 1725
Van Bach’s Johannes-Passion zijn er vijf verschillende versies gedocumenteerd. De tweede, beginnend met O Mensch, bewein dein Sünde groß, stamt uit 1725 en werd uitgevoerd in de Thomaskirche op 30 maart. Die versie vertoont de grootste verschillen met de eerste versie uit 1724. Het meest opvallend is dat hierin drie extra koraalstrofen zijn opgenomen. Van deze strofen zijn er twee ontleend aan liederen uit de 16e en één uit de 17e eeuw. Ook in de passiemuziek uit 1725 sluit Bach hierdoor dus op een logische manier aan bij de missie van de jaargang koraalcantates om de oude liederen extra aandacht tegeven.
Overzicht liedstrofen
Liedstrofen in de Johannes-Passion (versie I, III en IV):
- 3. O große Lieb, o Lieb ohn alle Maße. Strofe 7 uit Herzliebster Jesu, was hast du verbrochen (Johann Heermann, 1630).
- 5. Dein Will gescheh, Herr Gott, zugleich. Strofe 4 uit Vater unser im Himmelreich (Martin Luther, 1539).
- 11. Wer hat dich so geschlagen. Strofe 3 en 4 uit O Welt sieh hier dein Leben (Paul Gerhardt, 1647).
- 14. Petrus, der nicht denkt zurück. Strofe 10 uit Jesu Leiden, Pein und Tod (Paul Stockmann, 1633).
- 15. Christus der uns selig macht. Strofe 1 van dit lied (Michael Weiße, 1531).
- 17. Ach großer König, groß zu allen Zeiten. Zie 3., strofe 8 en 9.
- 22. Durch dein Gefängnis, Gottes Sohn. Het lied is niet gevonden. Vermoedelijk is het een ariatekst van Christian Heinrich Postel.
- 26. In meines Herzens Grunde. Strofe 3 uit Valet will ich dir geben (Valerius Herberger, 1613).
- 28. Er nahm alles wohl in acht. Zie 14., strofe 20.
- 32. Jesu, der du warest tot. Zie 14., strofe 34.
- 37. O hilf, Christe, Gottes Sohn. Zie. 15. strofe 8.
- 40. Ach Herr, laß dein lieb Engelein. Strofe 3 uit Herzlich lieb hab ich dir, o Herr (Martin Schalling, 1571).
In de versie II uit 1725 zijn de volgende (andere) liederen opgenomen/toegevoegd:
- 1. O Mensch, bewein dein Sünde groß. Strofe 1 van dit lied (Sebald Heyden, 1525).
- 11. Jesu, deine Passion ist mir lauter Freude. Zie 14., strofe 33.
- 40. Christe, du Lamm Gottes. De Duitse vertaling van het ‘Agnus Dei’ uit het Ordinarium Missae (Braunsweig 1528).
De liederen in Nederlandse liedbundels
De passies van Bach zijn in Nederland bijzonder populair. In de periode voor Pasen (Veertigdagentijd) kun je op veel plaatsen uitvoeringen van deze muziek horen door amateurs en professionele musici. Van de koralen bestaan ook vertalingen o.a. van Sytze de Vries en Ria Borkent. Op de Kerkliedwiki vind je een overzicht van alle liederen met de verwijzing naar de vertalingen ervan.
Zelfde lied, andere versie
De Johannes-Passion uit 1725 begint met O Mensch bewein dein Sünde groß. In de eerste versie (1724) en ook in de latere versies (1730 en 1749) komt dit lied niet voor. Wel kreeg het later (in 1736) een plaats aan het eind van het eerste deel van de Matthäus-Passion.
Johannes-Passion 1725, uitvoering Collegium Vocal Gent.
Matthäus-Passion, uitvoering Luthers Bach-Ensemble.
