Reis ‘In de voetsporen van Luther en Bach’

Deze pagina is voor de deelnemers aan de reis “Cultuur en orgelklanken, in de voetsporen van Luther en Bach” (mei/juni 2026).

Musicoloog Lydia Vroegindeweij en organist Willeke Smits maken u graag deelgenoot van het erfgoed dat Luther en Bach ons hebben nagelaten. U vindt hier aanvullende informatie en links naar bronnen bij verschillende elementen van onze reis. De informatie wordt tijdens de reis verder aangevuld.

Programma per dag

Vrijdag 29 mei

Per touringcar reizen we naar Erfurt. Onderweg verzorgen de begeleiders inleidingen op het thema van de reis. U hoort wat meer over de leefwerelden van Martin Luther (1483-1546) en Johann Sebastian Bach (1685-1750) en u maakt kennis met de bijzonderheden van het orgel als muziekinstrument én vernuftige machine.

We bezoeken vanmiddag Eisenach, de plaats waar Bach werd geboren en naar school ging. Het Bachhaus in Eisenach is een museum over het leven en werk van Bach en bevat diverse fraaie instrumenten om kennis te maken met zijn klankwereld.

We overnachten in Erfurt, de plaats waar Luther eerst rechten studeerde, maar vervolgens intrad in het Augustijner klooster.

De directeur van het museum toonde ons alvast de nieuwe tentoonstelling in opbouw over 125 jaar Bach-festivals in de hele wereld.
Bronnen bij deze dag:

Overzichten levensloop Luther en Bach met relevante data bij de reis:

Websites:

Website Bachhaus, Eisenach.

 

Zaterdag 30 mei

Na het ontbijt verzorgen Lydia en Willeke een inleiding: Luther en de muziek

Vanmorgen maken we kennis met een lokale gids voor een excursie langs een aantal kenmerkende plaatsen in de oude middeleeuwse stad Erfurt, zoals de Krämerbrücke, het Rathaus, de Fischmarkt, de Dom, de Sint Severikirche en de Michaeliskirche.

Vanmiddag bezoeken we het Augustijner Klooster in Erfurt, waar we een rondleiding krijgen van een deskundige gids die ons meer vertelt over de rijke geschiedenis van dit klooster.

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Websites:

 

Avondgebed: Augustinerkirche, Abendgebet mit Sonntagsbegrüßung, 18.00-18.15 uur.

Muziek: Concertaanbod in Erfurt:

  • 17.00 uur Kaufmannskirche – Bachkonzert, u.a. h-moll-Suite; Rita D`Arcangelo, Flöte; Erfurter Kammervirtuosen; Tickets: Tourist-Info / Tageskasse; Eintritt: 10 Euro.
  • 19.30 uur Domkirche – Internationales Orgelkonzert im Erfurter Dom St. Marien door Johannes Unger (Lübeck). Buxtehude, Reger, Widor (programma zie website). Vrije entree, collectie bij de uitgang.
  • 20.00 uur Augustinerkirche – 30 Minuten Kirchenmusik: „Eine kleine Nachtmusik” – Werke von Wolfgang Amadeus Mozart für Chor und Orgel. Nordhessische Kantorei, Leitung: Bezirkskantor Christopher Weik; Orgel: LKMD Ingrid Kasper. Der Eintritt ist frei.
  • 21.00 uur Kaufmannskirche – Zauberflötentöne, Konzert für Flöte Solo; Werke von J.S. Bach, G.F. Telemann, C.Ph.E. Bach u.a.; Rita D`Arcangelo, Flöte; Tickets: Tourist-Info / Abendkasse; Eintritt: 5 Euro. 

Zondag 31 mei

Na het ontbijt beginnen we de dag met een inleiding: De jonge Bach

Per touringcar rijden we naar Arnstadt, de plaats waar Bach in 1703 zijn eerste aanstelling als organist kreeg, maar ook moest leren werken met minder ambitieuze musici. In Dornheim bezoeken we de kerk waar Bach in 1707 trouwde met zijn eerste vrouw Maria Barbara. Vervolgens brengen we een bezoek aan de Blasiuskerk in Mühlhausen, waar Bach vanaf 1707 een jaar werkte als organist.

Willeke zal vandaag indien mogelijk korte orgelbespelingen voor ons verzorgen, uiteraard met muziek van Bach.

Het verrassingsprogramma: orgeltje bouwen!

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Paul Gerhardt (1607-1676), de beste kerklieddichter na Luther (aldus de hymnologen in de tijd van Bach). Zijn liederen zijn mooi vertolkt in spraak en muziek op deze cd: Die großen Choräle und Geistlichen Lieder. We beluisterden zijn zomerlied ‘Geh’ aus mein Herz und suche Freud’ op Spotify.

Over de vroege hymnologen:

Websites bezochte plaatsen:

Arnstadt:

Mühlhausen:

Dornheim:

 

Orgelkids:

Maandag 1 juni

We beginnen, na het ontbijt, met een inleiding: Bach in Weimar

Na het verlaten van het hotel in Erfurt reizen we per touringcar naar Weimar. Vanmorgen bezoeken we Weimar samen met een lokale gids. We zien de bezienswaardigheden waar Weimar rijk aan is, zoals het Rathaus, Cranachhaus, Schillers Wohnhaus, Goethehaus, Bauhaus en het Liszthaus. De middag is ter vrije besteding.

Eind van de middag (om 16.15 uur) verzorgt Willeke een concert in de Stadtkirche St. Peter und Paul in Weimar.

We overnachten vanavond in Hotel Erbenhof in Weimar.

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Leestip: de eerste uitgave van de Luthers Bijbel uit 1534 wordt in Weimar bewaard in de Hertogin Anna Amalia Bibliotheek en heeft de brand in 2004 overleefd. (Ook verkrijgbaar als Taschen facsimile)

Websites:

Muziek: concert Willeke

  • Concerto in G (Prins Johann Ernst van Saksen-Weimar) BWV 592
  • Uit het Orgelbüchlein:
    • Herr Gott, nun schleuss den Himmel auf BWV 617
    • Vater unser im Himmelreich BWV 636
  • Concert in C, Grosso mogul, deel 1 (Vivaldi), BWV 594
  • Uit het Orgelbüchlein:
    • Ich ruf zu dir, BWV 639
    • Alle Menschen müssen sterben BWV 643
  • Johann Sebastian Bach 1685-1750 / Franz Liszt 1811-1886
    Einleitung und Fuge aus der Kantate “Ich hatte viel Bekümmernis”

Dinsdag 2 juni

Na het ontbijt beginnen we de dag met een inleiding over koraalcantates. In de bus: Bach en de orgelbouwers

We reizen per touringcar naar Naumburg, waar we een bezoek brengen aan de Dom. Vanmiddag verzorgt Willeke om 16.00 uur een concert in de Stadtkirche St. Wenzel.

Vervolgens reizen we verder naar Leipzig voor ons verblijf in het Penta hotel.

Vanavond verzorgt Willeke een privé-avondconcert voor ons in de Thomaskirche in Leipzig om 21.00 uur.

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Nimm von uns, Herr, du getreuer Gott (BWV 101)

Websites:

Luther in Naumburg: https://www.naumburg.de/de/detail-artikel/luther-war-hier.html

Muziek:

In Naumburg: Bach in perspectief

  • Praeludium in g, Georg Böhm 1661-1733
  • Vater unser im Himmelreich, Georg Böhm
  • Erbarm dich mein, o Herre Gott, BWV 721
  • Uit het Dritter Teil der Klavierübung:
    • Allein Gott in der Höh sei Ehr BWV 676
    • Dies sind die heil’ge zehn Gebot  BWV 678
  • Ciacona in e, Dietrich Buxtehude 1637-1707
  • Uit de Schübler-Choräle:
    • Wachet auf, ruft uns die Stimme BWV 645
    • Wer nur den lieben Gott lässt walten BWV 647
  • Passacaglia in c, BWV 582

In Leipzig: 

  • Uit de Leipziger Choräle:
    • Komm, heiliger Geist BWV 651
    • Schmücke dich, o liebe Seele BWV 654
    • Nun danket alle Gott BWV 657
  • Triosonate in C BWV 529
  • Praeludium in Es-dur BWV 552
  • Vor deinem Thron tret ich BWV 668
  • Fuga in Es-dur

Woensdag 3 juni

Na het ontbijt is er een inleiding op de dag: Bach in Leipzig

We maken een excursie met een lokale gids langs alle bezienswaardigheden van Leipzig, de stad waar Bach 27 jaar heeft gewoond en gewerkt. Op het programma staan de Thomaskirche, Nicolaikirche, Pauliner, Altes Rathaus, diverse passages en het Gewandhaus. Vanmiddag brengen we een bezoek aan het Bach-Archiv, niet alleen een interessant museum, maar hier is ook het centrum van het wetenschappelijke onderzoek naar Bach gevestigd.

In de avond is er een mogelijkheid om een concert van het schoolkoor van de Thomaner bij te wonen.

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Websites:

 

Donderdag 4 juni

Vandaag reizen we na het ontbijt terug naar Nederland, maar met opnieuw een tussenstop in Eisenach. Daar bezoeken we de Wartburg, de plek waar Maarten Luther na zijn verbanning in 1521 tien maanden lang ondergedoken zat. Hier, in de rust van zijn schuilplaats, vertaalde hij het Nieuwe Testament in het Duits. Aansluitend rijden we terug naar Nederland.

Bronnen bij deze dag:

Documenten:

Het verhaal ‘Bach in Groningen’ van Belcampo is te lezen via Delpher in Trouw van 7 maart 1985.

Websites:

 

Muziek (diversen):

Uitzending ‘Alle registers open’ oktober 2020, met Willeke Smits

Uitzendingen van Radio Bloemendaal, verzorgd door Harrie den Hertog:

Nagenieten op 5 september in Leiden

Op zaterdag 5 september viert Willeke haar verjaardag met een concert in de Hooglandse kerk in Leiden om 13.30 uur.

Van harte welkom voor mooie muziek en om na afloop elkaar te ontmoeten bij een drankje en een hapje. 

Achtergrondinformatie

Boeken

Reisgidsen:

  • Gretzschel, Matthias, Auf den Spuren von Martin Luther (Hamburg, 2015).
  • Hoffmann, Wolfgang, Martin Luther, ein Führer zu bedeutenden Wirkungsstätten des Reformators in Deutschland (Wernigerode, 2018)
  • Petzoldt, Martin, Bachstätten, ein Reiseführer zu Johann Sebastian Bach (Frankfurt/Leipzig, 2000).

 

Andere literatuur:

  • Obermann, Heiko, Luther, Man between God and the Devil (London, 1989)
  • Akerboom, T.H.M. e.a., Bach en de theologie, een verkenning van geloof en gevoel (Nijmegen, 2001).
  • Glöckner, Andreas, Kalendarium zur Lebensgeschichte Johann Sebastian Bachs (Bach-Archiv Leipzig, 2008).

Websites

Bach-Archiv: jsbach.de

  • Bevat biografie online, Bach Kalendarium, Mediathek en meer.

 

Bach-Digital: bach-digital.de

Bach-portaal (in meer talen) voor onderzoek en muziekpraktijk
de gedetailleerde en uitgebreide database met digitale reproducties van werken en bronnen van J. S. Bach en de hele familie Bach
het platform voor betrouwbare en altijd actuele onderzoeksresultaten … of gewoon de plek om te snuffelen in de fascinerende originele bronnen van J. S. Bach en zijn zonen.

Lucas Cranach: bekijk ruim 2500 schilderijen en tekeningen in hoge resolutie via Cranach Digital Archiv

Media

In 2003 verscheen een Lutherfilm, die onder meer is opgenomen in het klooster in Erfurt. De film is gesproken in het Engels.

  • Beschrijving en documentatie op IMDB
  • De volledige film is te bekijken op Youtube.
  • Hieronder de originele trailer.

Podcast-serie

In 2024/2025 maakte Lydia een reeks van 12 podcasts over koraalcantates van Bach (in samenwerking met de Reformatorische Omroep). Deze podcasts zijn via deze pagina te beluisteren.

Podcast-series (Duits)

  • Universum JSB – Eine Hörbiographie über Johann Sebastian Bach
    von Michael Maul (Bach-Archiv Leipzig). Te beluisteren op Deutschlandfunkkultur: Universum JSB.
  • Der Bach-Kanal mit Maul und Schrammek van de Mitteldeutscher Rundfunk. Inmiddels meer dan 300 afleveringen, waarin Michael Maul en Bernhard Schrammek het complete werk van hun idool onderhoudend en naar de actuele stand van het Bach-onderzoek informatief en informeel bespreken. Te vinden op podcast-platforms (zoals Spotify).