Een interactieve muzikale lezing met een twist

Over troost bij Luther
De Reformatie wordt gedateerd op 1517, maar zo rond 1520 begon Martin Luther actief het grote publiek te bereiken met ‘het nieuwe geloof’. Je hoefde geen aflaat meer te kopen om troost voor je ziel te vinden, want het ‘geloof alleen’ was voldoende. Maar dat gaf ook onzekerheid, want hoe moet dat dan? En wanneer geloof je sterk genoeg? In zijn reeks liederen uit 1524 beschreef Luther op allerlei manieren hoe de mens die troost van het geloof kan vinden. Hij was immers ook de bedenker van het woord ‘zielzorg’. Zijn tegenstanders hadden soms zelfs meer angst voor de kracht van zijn liederen dan voor zijn boeken en strijdschriften.
 
Over het kerklied bij Bach
Precies 200 jaar later was er veel discussie of die oude liederen van Luther en zijn tijdgenoten nog wel nodig waren. De soms wat verouderde taal en compacte poëzie werd immers niet altijd meer goed begrepen. Bovendien ontstonden er religieuze stromingen die anders dachten over vroomheid. De orthodox Lutherse theologen wilden ze absoluut behouden, juist vanwege die troostende waarde. Zij noemden zich de “Lieder-Freunde” en vonden: als mensen de oude liederen niet meer goed begrijpen moeten we ze niet wegdoen, maar juist beter uitleggen! En daar kwam Bachs rol in beeld, want precies dit is de reden dat Bach in 1724 de jubilerende liederen opnieuw glans gaf met zijn prachtige koraalcantates.
 
Over Luthers liederen en Bachs cantates valt veel boeiends te vertellen, maar nog mooier is het om ook zelf te ervaren hoe de mensen in 1524 en 1724 de troost (her)ontdekten via de liederen en cantates.
 
In deze muzikale lezing nemen twee dames, die achter de schermen een grote rol hebben gespeeld bij de Lieder-Freunde, je mee naar 1724. Dorothea Schamelius en Anna Magdalena Bach combineren het verhaal over de liederen en cantates met zelf zingen (ook voor minder ervaren zangers). Alle informatie is geheel wetenschappelijk onderbouwd, behalve natuurlijk die ene twist die we in het verhaal hebben verstopt (zie ook de Synopsis hierna).
 
Over de uitvoerenden:
Lydia Vroegindeweij deed uitgebreid promotie-onderzoek naar troost in de liederen van Luther en het ontstaan van de koraalcantates van Bach en neemt de deelnemers mee in deze boeiende geschiedenis.
Paula Bär-Giese is sopraan en pianiste. Zij illustreert de lezing met muziek en laat deelnemers genieten van een bijzondere ervaring door samen een (vierstemmig?) koraal te laten klinken.

Première:
De première van deze lezing/workshop/voorstelling is op maandagavond 8 april 2024 in het Luther Museum in Amsterdam.

Boekingen:
Deze muzikale lezing is te boeken in 2024 en 2025. Neem voor meer informatie contact op met Lydia Vroegindeweij.

Synopsis

Het is voorjaar 1724. Johann Sebastian Bach werkt nu bijna een jaar in Leipzig en hij heeft zich overtuigend gepresenteerd met een jaargang cantates, voor elke week een muziekstuk van circa 18 minuten, waarin Bijbelteksten werden verduidelijkt voor de kerkgangers met muziek, met recitatieven en aria’s – een vorm die men ook kende in de opera -, en meestal afgesloten met een strofe uit een bekend kerklied. Het Luthers leesrooster omvat één jaar, in het tweede jaar komen dus dezelfde Bijbellezingen per zondag aan bod. Tijd om iets nieuws te bedenken, maar wat?

Anna Magdalena, Bachs tweede vrouw, is een professionele sopraan en helpt hem bij de uitschrijven en produceren van de bladmuziek in verschillende partijen voor de wekelijkse cantates. Ze is dus nauw betrokken bij het schrijfproces en denkt vanuit haar deskundigheid graag met hem mee.

Haar vriendin Dorothea Schamelius uit Naumburg kent ze al sinds haar jeugd in Zeitz. Ook háár man, de predikant Johann Martin Schamelius, is een veelschrijver, maar dan over de achtergrond en inhoud van alle lutherse kerkliederen. Regelmatig verschijnt er weer een herziene versie van zijn standaardwerk, het Naumburgisches Gesangbuch. Dit jaar zal er een geheel herziene en verbeterde versie verschijnen en Dorothea is druk met de correctie van de drukproeven. De aanleiding is dat het nu, in 1724, precies 200 jaar geleden is dat Luther zijn eerste reeks kerkliederen schreef en dat de drie eerste protestantse liedboeken verschenen. Schamelius neemt daarom de inhoud van die eerste uitgaven op als bijlage in zijn nieuwe Evangelischer Lieder-Commentarius die dit jaar verschijnt.

Schamelius en Bach behoren tot de groep ‘Lieder-Freunde’, een groep van o.a. theologen en dichters, die zich inspannen om het oude lutherse lied-erfgoed uit de 16e en begin 17e eeuw te behouden. Dat wordt in deze tijd bedreigd door critici, die vinden dat de oude liederen nu maar eens plaats moeten maken voor nieuwe, met een modernere leer. Bovendien is die verouderde en moeilijke taal niet meer goed te begrijpen voor de mensen. De Lieder-Freunde zijn het er absoluut niet mee eens, want juist die oude liederen zijn zo waardevol als vertrouwde levensbegeleiders voor de gelovigen. Ze bieden zelfs vaak meer troost dan een Bijbeltekst. En als mensen ze niet meer goed begrijpen, moeten we ze niet wegdoen, maar beter uitleggen.

Tijd voor een list. Laat dat maar aan de dames Bach en Schamelius over!